STALKING - CZYM JEST ?


Stalking, czyli przestępstwo „uporczywego nękania”, to zjawisko, które oznacza świadome, celowe i często złośliwe prześladowanie drugiej osoby. Obiekt obsesji jest nękany przez wielokrotne i powtarzające się próby nawiązania kontaktu w świecie realnym i wirtualnym. Stalker, czyli sprawca tego przestępstwa, podejmuje czyny, które mają na celu zdobycie całkowitej kontroli nad ofiarą, osaczenie jej. Zróżnicowane działania, podejmowane przez stalkera, realnie zagrażają poczuciu bezpieczeństwa i wywołują u ofiary silny strach oraz poczucie zagrożenia. Autorzy stalkingu są w stanie zrobić wszystko, by doprowadzić ofiarę do stanu wyczerpania psychicznego i fizycznego. Zdarza się, że ofiara z uwagi na prześladowanie ze strony sprawcy usiłuje popełnić samobójstwo. Sprawca stalkingu charakteryzuje się różnego typu zaburzeniami osobowościowymi. Część sprawców to osoby ze zdiagnozowanymi poważnymi chorobami psychicznymi. W skrajnych przypadkach zachowania stalkera poważnie naruszają nietykalność ofiary, np. stosowanie gróźb karalnych, pobicie, gwałt czy nawet morderstwo.

Pierwotnie określenie „stalker” odnosiło się do osób obsesyjnie zafascynowanych życiem gwiazd show biznesu. Stalking definiowano zaś jako obsesyjne podążanie fanów za gwiazdami Hollywood (Spitzberg, Cupach, 2007; Sinclair, 2009). Obecnie jednak termin ten rozszerzono. Odnosi się on również do sytuacji, w których stalker uporczywie nęka jakąś osobę w celu odtworzenia lub nawiązania z nią intymnego kontaktu, wyrządzenia szkody osobistej lub majątkowej wynikającej z zawiści czy patologicznej zazdrości  (Langhinrichsen-Rohling, Palarea, Cohen, Rohling, 2000; Meloy, 2006; Logan, Walker, 2009). Badania Baum, Catalano, Rand, Rose (2009) pokazują, że w Stanach Zjednoczonych 3,4 miliona ludzi powyżej 18. roku życia jest prześladowanych każdego roku. Basile, Swahn, Chen, Saltzman (2006) podają, że 5% populacji Amerykanów doświadczyło nękania w jakimś okresie swego życia. Szacuje się, że 1 na 12 kobiet i 1 na 50 mężczyzn było ofiarami stalkingu w USA (Baum i in., 2009). Badania pokazują, że najczęściej typu przestępstwo dotyka kobiety (Fremouw, Westrup, Pennypacker, 1997; Fisher, Cullen, Turner, 2002; Fox, Gover, 2009; Nobles, Fox, Piquero, Piquero 2009). Jednocześnie niezwykle niepokojący jest fakt, że około 90% kobiet, ofiar morderstw popełnionych przez ich partnerów życiowych czy mężów, wcześniej doświadczała stalkingu z ich strony (Davis i Chipman, 1997). Ponadto procent ofiar, które zgłaszają tego typu przestępstwo na policję, jest niski. W badaniach Bopp (2005, za: Truman, Mustaine, 2009)tylko 7% nękanych studentek zgłosiło ten fakt odpowiednim służbom. Zjawiskiem stalkingu początkowo zainteresowano się w USA, gdzie w 1992 roku w stanie Kalifornia wprowadzono zmiany w prawie mające na celu chronienie ofiar przed nękaniem ze strony innych osób. Na gruncie europejskim krajem, który pierwszy podjął kroki wprowadzające antystalkingowe prawo, była Wielka Brytania. Początkowo skupiono się na zmianach w prawie zabezpieczającym społeczeństwo przed tego typu agresją okazywaną przez pacjentów psychiatrycznych. Współcześnie stalking traktuje się jako pewne kontinuum zachowań. Na jednym jego biegunie znajdują się formy niegroźnego i łagodnego prześladowania, np. wielokrotne zapraszanie na randkę pomimo odmowy (mild stalking). Drugi kraniec obejmuje zachowania tradycyjnie utożsamiane z uporczywym nękaniem, które zagrażają życiu i zdrowiu (severe stalking).

Większość definicji stalkingu zawiera niejako dwa aspekty tego przestępstwa. Z jednej strony wskazują one na określone cechy zachowania sprawcy, czyli: świadome, celowe i złośliwe działania skierowane przeciwko ofierze; powtarzające się wielokrotnie działania, które nie ustają pomimo braku ich efektywności, a których celem jest osaczenie; znaczna intensywność działań podejmowanych przez sprawcę, które mają na celu zdobycie kontroli i zastraszenie ofiary; podejmowanie działań, które naruszają prawa osobiste; dłuższy okres, w którym działania te są podejmowane (od tygodnia do nawet kilkunastu lat). Z drugiej strony definicje te podkreślają wpływ, jaki sprawca ma na funkcjonowanie ofiary, czyli: działania sprawcy wywołują poczucie zagrożenia; osoba sprawcy budzi silny lęk; ofiara przez dłuższy okres jest narażona na działanie silnych stresorów; działania sprawcy mogą doprowadzić do znacznych nieprawidłowości w zakresie zdrowia fizycznego, psychicznego czy funkcjonowania społecznego, a nawet prób samobójczych czy śmierci (Spitzberg i Cupach, 1998, za: Amar, 2006; Davis, Frezie, 2000; Davis, Coker, Sanderson, 2002; Dressing i in., 2007, Truman, Mustaine, 2009). Częstą konsekwencją nękania jest konieczność wprowadzenia przez ofiarę wielu poważnych zmian w dotychczasowym życiu, tj. zmiana miejsca zamieszkania, zmiana miejsca pracy, zmiana przyzwyczajeń, zmiana numeru telefonu. W badaniach Skarżyńskiej-Sernagli jedynie 15% ofiar zgłosiło fakt uporczywego nękania na policję. Wydaje się jednak, że wytłumaczeniem może tu być również niski poziom świadomości społecznej dotyczącej stalkingu w warunkach polskich lub brak reakcji organów ścigania w Polsce na zjawisko stalkingu poprzez bagatelizowanie zgłaszanych problemów.


Formy Nękania. Typologia Stalkerów.

Proponowane rozróżnienia omawianej grupy przestępców bazują najczęściej na charakterze relacji sprawcy i ofiary, np. osoba całkowicie nieznana ofierze; znajomy (kolega) ofiary; aktualny lub były seksualny partner ofiary (Davis, Chipman, 1997). Inny podział uwzględnia stopień ryzyka przejawiania przez stalkera przemocy w stosunku do ofiary i motywami, którymi się on kieruje (Mullen, 1999, za: Dressing i in., 2007)


Wyróżnia się tu 5 typów stalkerów: 

- odrzucony stalker (the rejected stalker); 

- stalker szukający bliskości (the intimacy-seeking stalker); 

- przegrany stalker (the incompetent stalker); 

- urażony stalker (the resentful stalker); 

- brutalny stalker sprawca przemocy seksualnej i fizycznej (the predatory stalker).


W literaturze podkreśla się, że najbardziej trafny jest podział proponowany przez psychiatrę Zona (1993, za: Davis, Chipman, 1997). Autor ten wyróżnił 3 grupy stalkerów, a decydującym kryterium jest tu motywacja, jaką kierował się stalker oraz posiadanie przez niego zaburzeń psychicznych:

I. Erotomani (erotomaniacs) – sprawcy, którzy mają fałszywe i urojone przekonanie, że ofiara jest im przeznaczona przez siły wyższe – popadają w obsesję na jej punkcie, choć najczęściej ofiara nigdy się o tym nie dowiaduje, gdyż sprawca „podziwia” ją z daleka, często jest jej fanem; stalker uznaje, że w pewnych okolicznościach ofiara na pewno nawiązałaby z nim intymną relację, że łączy ją „duchowa więź” z wybranym obiektem (ok. 10% wszystkich przypadków). Warto zaznaczyć, że ryzyko doznania przez ofiarę ataku ze strony stalkera jest tu najmniejsze. 

Wyróżnia się tu 3 podtypy sprawców:

1.     Typ I – przypadkowo wybierający ofiarę.

2.     Typ II – wybierający na ofiarę osobę znaną – celebrytę (w tych przypadkach zdarza się, że sprawca nęka ofiarę, wysyłając jej listy miłosne, wiersze, swoje zdjęcia, e-maile czy telefonując do niej.

3.     Typ III – wybierający na ofiarę osobę, która jest zaangażowana w podobne sprawy jak sprawca, np. ekonomiczne, polityczne, społeczne.


II. Obsesyjnie zakochani (obsessional love stalker) – najczęściej sprawca zna ofiarę, ale nie łączy go żaden intymny kontakt z nią; stalker ma patologiczną obsesję na punkcie ofiary, a swymi działaniami chce zwrócić jej uwagę na siebie, wszelkie interakcje z ofiarą nawet przypadkowo interpretuje jako zachętę z jej strony do nawiązania intymnej relacji (43% sprawców); często sprawcy ci są zamożni, dobrze wykształceni, są fachowcami w dziedzinach, które wykonują, całkowicie skoncentrowani na pracy – pracoholicy, właściwie nieposiadający życia osobistego. 

Wyróżnia się tu 2 podtypy sprawców:

1.     Typ I – znajomy ofiary, który na bazie okazjonalnych kontaktów buduje fantazje na temat łączącej go bliskiej relacji z ofiarą.

2.     Typ II – współpracownik ofiary, który ma codzienny kontakt z ofiarą w pracy; jednocześnie stalker na bazie formalnych relacji łączących go z ofiarą buduje sobie fałszywe przekonanie o rzekomym zainteresowaniu związkiem. Badania Dietz (1997, za: Davis, Chipman, 1997) nad stworzeniem portretu psychologicznego tego typu stalkerów pokazują, że te osoby są uzależnione od pracy, mają wysokie aspiracje, ale jednocześnie poczucie braku spełnienia. Uważają, że ofiara sama wysyłała im sygnały wskazujące na chęć nawiązania intymnej znajomości. Są inteligentni, ale jednocześnie cechuje ich niezdolność do kontroli tendencji agresywnych, skłonność do paranoi, oszukiwania innych, niezdolność do doznawania skruchy za swoje czyny i brania odpowiedzialności za swe szkodliwe działania.


III. Stalkerzy z tendencjami do obsesji (simple obsessional stalkers) – w tych sytuacjach sprawca jest dobrze znany ofierze i miała ona z nim lub nadal ma bliską, intymną relację (50% przypadków). 

Wyróżnia się tu 2 podtypy sprawców:

1.     Typ I – sprawca mający intymną relację z ofiarą.

2.     Typ II – sprawca, który mieszka z ofiarą, nierzadko jest jej życiowym partnerem i dopuszcza się w stosunku do ofiary przemocy fizycznej, psychicznej i seksualnej.


Analizując powyższe typologie, można zauważyć, że w każdej z nich występują zasadniczo dwie grupy sprawców. Pierwszą są stalkerzy, którzy w jakimś stopniu znają swe ofiary i pragną się na nich zemścić z powodu odrzucenia czy rozstania. W tym przypadku sprawcy cechują się dużą agresją, którą ukierunkowują na zniszczenie ofiary. Drugą grupą są sprawcy, którzy nigdy nie mieli z ofiarami żadnego kontaktu. Żywią oni urojone i iluzoryczne przekonania na temat bliskiej duchowej więzi łączącej ich z wybranym obiektem pożądania.

Osobną kwestią jest fakt, że w zasadzie każda z przedstawionych powyżej typologii powstała na bazie badania stalkerów, którzy zostali ukarani za to przestępstwo przez wymiar sprawiedliwości albo intuicji badacza. Podkreślenia wymaga fakt, iż brakuje odniesień do sprawców, którzy „wymknęli się” organom ścigania, bo ich działania oceniono jako mało szkodliwe. Brakuje też badań na grupie tych sprawców, którzy – tak jak jeszcze niedawno w Polsce – nie uznają swych działań za czyny karalne czy naruszające normy społeczne. Zaprezentowane typologie nie uwzględniają również wymiaru czasu nękania ani sytuacji ponownego stalkingu, który ma miejsce po zastosowaniu kary pozbawienia wolności. Dalej podkreślić należy, iż obecnie wraz ze wzrostem poziomu ekonomicznego i społecznego wskazuje się na coraz większą grupę stalkerów, którzy kierują się nie relacjami intymnymi a patologiczną zazdrością i zawiścią, które to prowadzą stalkera do podejmowania bezwzględnych działań mających na celu zniszczenie życia prywatnego oraz zawodowego ofiary, zapoczątkowanego tzw. hejtowaniem ofiary (stalkerzy z tendencjami do patologicznej zazdrości skutkującej chęcią zniszczenia ofiary - resentful stalker). Sytuacja ta ma często miejsce, poprzez otwarte okazywanie niechęci i wygłaszanie bezproduktywnej krytyki pod adresem ofiary, do której sprawca odczuwa silnie emocjonalny i jednoznacznie negatywny stosunek, mimo iż ofiara obiektywnie rzecz biorąc nie wyrządziła mu żadnej krzywdy oraz od początku odmawia kontynuowania znajomości ze sprawcą. Niestety dla stalkera takie zachowanie nie stanowi jednoznacznego przekazu i najczęściej zwiększa on wysiłki, by uzyskać pożądany efekt. Nieustannymi telefonami, rozpowszechnianiem plotek i  oszczerstw czy próbach nawiązania kontaktu za pomocą osób trzecich pragnie przypomnieć ofierze o sobie. Jeśli to nie przynosi skutku, początkowo neutralne uczucia, jakie żywi sprawca, ulegają przeobrażeniu. Nadal w centrum jego uwagi znajduje się ofiara, ale zaczyna on obwiniać ją o swe porażki. Dominującymi stają się wówczas pragnienie zemsty i wyrządzenia krzywdy ofierze. Wówczas zaczyna on systematycznie niszczyć spokój ofiary, ingerując w jej życie prywatne i zawodowe. Stalker pragnie podświadomie ukarać ofiarę za odmowę kontynuowania znajomości, osiaganie sukcesów w życiu osobistym i zawodowym. Z uwagi na uprzedmiotowienie ofiary, stalker zrzuca całą winę za swe krzywdy właśnie na nią. Stalkerzy ujawniają trudności typu uczuciowego i relacyjnego. Zwłaszcza chodzi tu o deficyty w zakresie empatii oraz umiejętności nawiązywania bliskich relacji. Kontakt z ofiarą jest tu wymuszany, nie ma więc znamion wzajemności, a zaangażowanie jest tylko po stronie sprawcy. Jednocześnie formy zaangażowania nie respektują prawa do prywatności drugiej osoby. Niezdolność sprawcy do przyjęcia perspektywy ofiary może sugerować znaczne deficyty w zakresie kompetencji społecznych. Hare (1996)wskazuje, że ok. 70-80% stalkerów cechuje się osobowością antyspołeczną. W świetle badań ta grupa przestępców odznacza się wyższym poziomem nieprzystosowania społecznego niż pozostali sprawcy (Douglas, Duttonn, 2001). Skarżyńska-Sernaglia (www.stalking.it)stwierdza, że stalkerzy to osoby z małą elastycznością w funkcjonowaniu psychologiczno-społecznym. Widoczny jest u nich brak, czy nawet niezdolność do wczucia się w stany emocjonalne drugiej osoby oraz deficyty empatii. Jednocześnie mają bardzo niskie umiejętności nawiązywania i podtrzymywania trwałych relacji interpersonalnych. Znaczący wydaje się tu prezentowany przez stalkerów egocentryzm i egoizm. Mała zdolność przyjęcia perspektywy drugiej osoby i niskie kompetencje społeczne powodują, że najczęściej błędnie interpretują oni zachowania innych ludzi. Osoby te, działając w sposób świadomy, chcą wyrządzić krzywdę ofierze. Pomimo że nie tracą kontaktu z samym sobą, zniekształceniu ulega ich obraz rzeczywistości. Mają tendencje do ignorowania takich informacji, które zaprzeczają ich wizji świata. Nie przyjmują do wiadomości, że ofiara „nie życzy” sobie kontaktu z nimi. Jednocześnie przeceniają te fakty, które potwierdzają zainteresowanie nimi otoczenia. Wszelkie oznaki serdeczności czy życzliwości interpretują jako przyzwolenie ofiary na bliskość i aprobatę dla swych działań. Wysoka impulsywność w połączeniu z niską tolerancją na porażki powoduje, że poddają się oni chwilowym pragnieniom, dopuszczając się nierzadko brutalnych aktów agresji w stosunku do otoczenia społecznego. Istotny wpływ na zachowanie sprawcy ma też silne uzależnienie własnej samooceny od czynników zewnętrznych. Z jednej strony niskie poczucie wartości stalkera popycha go do prób podtrzymania znajomości, z drugiej dalsze kontakty, poparte kontynuacją działań, pozwalają na odzyskanie równowagi oraz powrót do poprzedniego poziomu samooceny. Stalkerzy mają nie tylko głęboką frustrację potrzeb emocjonalnych, ale również frustracje w realizacji planów życiowych i zawodowych. Często są to osoby, które nie posiadają stałego zatrudnienia czy własnego mieszkania. Powyższy fakt utrudnia im prowadzenie satysfakcjonującej egzystencji. Jednocześnie, by nie myśleć o swych porażkach życiowych, koncentrują się na nękaniu ofiary i w ten sposób próbują „leczyć” swoje frustracje. Niepokojącym jest fakt, że coraz częściej stalkerzy wykorzystują do tego nowoczesne osiągnięcia techniki, tj. Internet. Jednocześnie ofiary czują się pozostawione z tym problemem same sobie. Obraźliwe, szkalujące ofiarę i fałszywe informacje o niej niszczą jej reputację w świecie społecznym, podczas gdy sam stalker pozostaje całkowicie bezkarny. Powyższa krótka charakterystyka stalkerów wskazuje na znaczne deficyty w zakresie funkcjonowania emocjonalnego, społecznego oraz osobowościowego.

Wydaje się, że sam termin „stalking” świetnie odzwierciedla fakt, że wszelkie działania stalkera zmierzają do zniszczenia równowagi psychicznej i fizycznej oraz życia osobistego i zawodowego ofiary. Wszystkie wymienione poniżej sposoby nękania przez stalkera mają na celu wzbudzenie u ofiary poczucia bezradności, aby nie szukała ona nigdzie pomocy. Stalker stara się odciąć swą ofiarę od wsparcia ze strony otoczenia społecznego, w ten sposób uniemożliwiając jej obronę. Pragnie pokazać wybranemu „obiektowi”, że to on ma władzę i prawo do decydowania o życiu ofiary. Niektórzy autorzy sugerują, że podobnie jak w sytuacji przemocy domowej celem sprawców tego przestępstwa jest manipulacja i uzyskanie kontroli nad życiem osobistym i zawodowym ofiary.

Należy jednak przypomnieć, że cechą, która odróżnia stalking od klasycznie rozumianej przemocy wobec drugiej osoby, jest fakt, że sprawca może być dla ofiary całkiem obcą i nieznaną osobą. Sposoby nękania ofiar przez stalkerów przybierają bardzo zróżnicowaną formę. 


W literaturze wymienia się takie sposoby nękania, jak na przykład:

1.     Uporczywe nękanie przez nieustanne telefony lub pozostawianie informacji na poczcie głosowej.

2.     Cyberstalking w postaci wysyłania pocztą elektroniczną e-maili, wysyłania przez telefon SMS-ów lub wysyłania pocztą listów – przy czym wszystkie wyżej wymienione formy kontaktowania się pośredniego zawierają treści niechciane przez ofiarę, m.in. wyznania miłości sprawcy, intymne zwierzenia, opisy lub zdjęcia aktów seksualnych, niechciane prezenty elektroniczne lub groźby karalne w postaci pogróżek, wulgaryzmów, grożenia ujawnieniem spreparowanych scen z życia itp.

3.     Pozostawianie wiadomości, kwiatów czy innych rzeczy materialnych niechcianych pod drzwiami mieszkania.

4.    Wręczanie lub przesyłanie niechcianych prezentów, również deprymująco cennych czy obraźliwych lub            wzbudzających strach.

5.     Natrętne składanie propozycji spotkań, wspólnych wyjazdów.

6.     Śledzenie czy podążanie lub zatrudnianie do tego prywatnych detektywów / innych wynajętych w tym celu osób.

7.     Obserwowanie, podglądanie, przebywanie w okolicy miejsca zamieszkania lub pracy, wyczekiwanie w miejscu pracy lub w okolicy miejsca zamieszkania.

8.     Rozpowszechnianie plotek i oszczerstw w środowisku pracy, środowisku akademickim, miejscu zamieszkania.

9.     Nawiązywanie kontaktu za pomocą osób trzecich.

10.  Niechciane robienie zdjęć, śledzenie, podsłuchiwanie.

11.  Upublicznianie wizerunku ofiary i innych osób z jej otoczenia.

12.  Niszczenie rzeczy.

13.  Podszywanie się pod swoją ofiarę, wykorzystywanie jej wizerunku lub innych danych osobowych.

14.  Zamieszczanie w internecie podpisanych jej nazwiskiem komentarzy o charakterze rasistowskim, ksenofobicznym, nacjonalistycznym.

15.  Inne działania podejmowane z 'chorej' zazdrości mające wyrządzić ofierze szkody osobiste lub majątkowe.

16.  Przyglądanie się, dążenie do nawiązania kontaktu za pośrednictwem wspólnych znajomych i rodziny (w tym również dzieci), wypytywanie ich o szczegóły z życia prywatnego.

17.   Wypytywanie w miejscu zamieszkania i pracy w celu zdobycia jak największej ilości informacji.

18.  Zakładanie podsłuchu telefonicznego lub filmowanie z ukrytej kamery czy przeszukiwanie prywatnych notatek i śmieci w celu uzyskania informacji.

19.  Wdzieranie się do mieszkania celem zabrania przedmiotów osobistych bądź pozostawianie śladów obecności, aby zastraszyć ofiarę.

20.  Rejestrowanie faktów z życia prywatnego za pośrednictwem aparatu fotograficznego i sprzętu audio-wideo.

21.  Podszywanie się pod znajomych lub rodzinę, wysyłanie listów z fałszywymi informacjami.

22.  Próby manipulowania poprzez wszczynanie postępowania karnego przeciwko ofierze lub groźby wszczęcia postępowania czy groźby lub próby wymuszenia na ofierze pewnych zachowań, w tym wymuszenia kontaktu ze stalkerem.

23.  Uprzedmiotowienie, poniżanie, manipulowanie przyjaciółmi i rodziną przez rozpowszechnianie fałszywych, szkalujących informacji celem spowodowania ich odwrócenia się od ofiary (nastawianie ich przeciwko).

24.  Zaczepianie w miejscach publicznych.

25.  Akty wandalizmu w postaci niszczenia mienia prywatnego, np. zarysowanie czy stłuczenie samochodu lub demolowanie mieszkania, celem którego jest zastraszenie.

26.  Szantaż emocjonalny, szantaż ekonomiczny, wyrządzanie szkody np. zwierzętom domowym będącym własnością ofiary.

27.  Groźby karalne kierowane w stosunku do ofiary (w tym groźby uszkodzenia ciała lub groźby śmierci).

28.  Akty przemocy fizycznej, trzymanie w mieszkaniu ostrych narzędzi w celu zastraszenia.

29.  Wykrzykiwanie w miejscach publicznych obelg pod adresem ofiary w jej obecności (np. w okolicy miejsca pracy lub zamieszkania).

30.  Zakładanie kont społecznościowych na różnych portalach w internecie, nawoływanie do znieważania ofiary na portalach społecznościowych.

 

Szkodliwość wyżej wymienionych form zachowań wynika nie tylko z przyjętych przez stalkera strategii „osaczania”, ale również z ich intensywności oraz długiego okresu trwania - im dłużej ofiara jest prześladowana, tym poważniejsze konsekwencje ma to dla jej funkcjonowania. Tak długi okres stalkingu znajduje swoje odzwierciedlenie w funkcjonowaniu ofiary, doprowadzając nierzadko do objawów stresu posttraumatycznego PTSD, zaburzeń psychicznych czy prób samobójczych (Kamphuis, Emmelkamp, 2001; Dressing i in., 2007). Warto w tym miejscu dodać, że w prawie polskim, jeśli ofiara stalkera popełni samobójstwo z uwagi na uporczywe nękanie, kara za stalking ulega zaostrzeniu do 10 lat pozbawienia wolności. Jednocześnie nadal nie określono dokładnie, jakie czynniki wpływają na długość stalkingu oraz dlaczego niektórzy sprawcy po zasądzeniu i odbyciu kary ponownie zaczynają nękać tę samą ofiarę. Możliwe, że do takiego postępowania przyczynia się charakter relacji między ofiarą a sprawcą oraz sposób, w jaki sprawcy tłumaczą swe działania (np. dobro ofiary). Warto w tym miejscu przytoczyć wyniki prowadzonych przez McEwan i jego współpracowników (2009) badań na grupie 200 stalkerów nad czynnikami wpływającymi na długość nękania. Podzielili oni przestępców dokonujących stalkingu ze względu na ryzyko recydywy na: sprawców prześladujących uporczywie (persistent stalker - kontynuują nieustanne nękanie pomimo interwencji z zewnątrz, np. zakazu zbliżania się, dobrowolnie nie rezygnują z prześladowania); sprawców prześladujących w trybie powtarzającym się/mającym nawroty (recurrent stalker - sami z jakichś powodów zaprzestają na jakiś czas nękania, np. legalnego zakazu zbliżania się, zastraszenia przez aktualnego partnera ofiary, przyjmowania leków, ale później ponawiają ataki w stosunku do tej samej lub innej osoby, stosując te same strategie). Autorzy wskazują, że najdłużej uporczywe nękanie ma zazwyczaj miejsce, gdy prześladowca był znajomym lub kolegą ofiary (najczęściej z pracy lub sąsiedztwa), ale nie miał z nią wcześniej głębszej, np. intymnej relacji. Dłuższy okres prześladowania wiązał się też z takimi charakterystykami sprawców, jak: wiek stalkera, pierwotny cel nękania, aktualna motywacja (np. zazdrość, poczucie odrzucenia), sposób nękania (np. wysyłanie niechcianych prezentów i materiałów) oraz stan zdrowia (np. zdiagnozowana psychoza, erotomania, urojenia).

Nieprawidłowości w funkcjonowaniu psychicznym u sprawców wiążą się z określonymi schematami myślenia mającymi usprawiedliwić przekraczanie norm społecznych. Stalkerzy w części przypadków żywią fałszywe i iluzoryczne przeświadczenie, że są ofierze potrzebni czy nawet niezbędni. Swe zachowania wyjaśnią próbą ochrony przed – co paradoksalne – „szkodliwym” czy „toksycznym” związkiem z kimś innym. Albo też uznają, że zasłużyła sobie na karę i nauczkę, gdyż odrzuciła tak „wartościową” osobę, jaką jest sprawca. Powyższe tłumaczenie pozwala na bezlitosne i często brutalne traktowanie ofiary, w poczuciu uzasadnionego wymierzenia sprawiedliwości.


Psychopatologia a stalking.

Na wstępie warto zauważyć, że stalking wiąże się z obecnością u sprawców szeregu nieprawidłowości w funkcjonowaniu psychicznym powiązanych z różnymi jednostkami chorobowymi. Często wybrany przez sprawcę cel jest dla niej/niego nieosiągalnym, np. bycie celebrytą, osiągnięcie określonego wykształcenia, poziomu społecznego czy umiejętności. Badania pokazują, że grupa stalkerów jest zróżnicowana pod względem zaburzeń psychicznych.  Jak zauważają Douglas i Dutonn (2001)stalkerzy często charakteryzują się zaburzeniami osobowości w postaci niedojrzałej osobowości, osobowości pogranicza (tzw. borderline), osobowości paranoidalnej, osobowości schizoidalnej, osobowości narcystycznej czy osobowości depresyjnej. Różne wyniki badań pokazują, że nieprawidłowości osobowościowe w tej grupie sprawców pojawiają się u od 19 do nawet 100% przypadków (Douglas, Dutton, 2001). Rys narcystyczny stalkerów wiąże się z pragnieniem dominacji, chęci manipulowania innymi w celu uzyskania nad nimi przewagi i podporządkowywania sobie innych ludzi. Powyższym cechom towarzyszy nierzadko tendencja do relacji symbiotycznych. W badaniach Kienlen i jej współpracowników (1997) wśród zaburzeń osobowościowych obecnych u stalkerów wymienia się także osobowość zależną. Bowen określał takie osoby jako funkcjonujące w relacjach interpersonalnych na granicy fuzji, zlania się (Plopa, 2011). Cechą dominującą u nich jest niezdolność do autonomii i uzależnianie własnego poczucia wartości od innych. Jednocześnie do uporczywego nękania dochodzi najczęściej w sytuacji prób zakończenia relacji lub odmowy relacji. Wymieniane w literaturze cechy osobowości pogranicza obecne u stalkerów wyraźnie wskazują na wybuchowość i impulsywność, niski poziom samokontroli i znaczną skłonność do nadmiernych reakcji w stosunku do bodźca w tej grupie przestępców. Skarżyński (www.psychologia.net.plzauważa, że osoby te żyją z trwałym poczuciem wewnętrznej pustki, łatwo popadają w irytację. Nieustanna huśtawka emocjonalna, będąca nierzadko efektem zaburzeń psychotycznych obecna u stalkerów, utrudnia osiągnięcie przez nich równowagi i poczucia bezpieczeństwa. Labilność emocjonalna sprawców stalkingu, czyni ich zachowanie nieprzewidywalnym. Stanowi to dodatkowy czynnik wzmagający niepokój u ofiary, gdyż nierzadko groźby i niszczenie mienia przeplatają się tu z wyznaniami miłości. Kmieciak (www.stalking.itwskazuje na występowanie w tej grupie osób skłonności do nadużywania substancji psychoaktywnych. W literaturze podaje się, że procent stalkerów uzależnionych od różnych substancji sięga od 2 (badania Harmon i in., 1995) do nawet 70% (badania Meloy i Gothard, 1995).  Jednak obsesorzy nierzadko postępują w wielu obszarach funkcjonowania zupełnie racjonalnie.


Psychopatologia a stalking.

W literaturze przyjmuje się, że choroba psychiczna sprawcy zwiększa ryzyko stosowania przez niego przemocy w stosunku do ofiary. Ponadto stalkerzy przez część badaczy traktowani są jako osoby przejawiające tendencję do zachowań agresywnych w stosunku do otoczenia. Wysoki poziom agresji i impulsywność sprawców stały się podstawą do poszukiwania relacji między uporczywym nękaniem a symptomami psychopatii. Wyniki badań Storey, Hart, Meloy i Reavis (2009) wskazują jednak na brak istotnych korelacji między tymi zmiennymi. Autorzy zauważają, że obecność u sprawcy cech psychopatycznych wiąże się z motywacją, jaka kieruje sprawcą. Psychopatyczni stalkerzy nie byli zainteresowani stworzeniem bliskiej relacji z obiektem. Stalking traktowany był przez nich jak sposób na zastraszenie ofiary i zmuszenie jej do uległości (bullying) w celu podniesienia poczucia własnej wartości. Ryzyko stosowania przemocy w stosunku do ofiary jest tym większe, im sprawca jest lepiej znany ofierze (najwięcej przypadków stalkingu jest w sytuacji, gdy sprawca miał wcześniejszą relację z ofiarą). W konkluzji warto w tym miejscu przypomnieć, że w modus operandi stalkingu wchodzi stosowanie przemocy psychicznej wobec ofiary oraz agresji instrumentalnej. Z tej właśnie przyczyny w praktyce nie można nigdy wykluczyć, że sprawca dopuści się w stosunku do ofiary brutalnych aktów agresji. Dość zaskakującym wydaje się fakt, że w tej grupie przestępców pojawia się aż tak rozległe spektrum zaburzeń psychicznych. Przypisywanie stalkerom tak wielu rodzajów nieprawidłowości w funkcjonowaniu psychicznym w gruncie rzeczy znacząco utrudnia stworzenie efektywnego programu pomocy sprawcom tych przestępstw, np. obok choroby dwubiegunowej u stalkerów wskazuje się skrajnie przeciwstawne cechy antyspołeczne. Warto jeszcze raz zauważyć, że w zasadzie mamy tu do czynienia z dwojakim rodzajem sprawców: psychotyczni i niepsychotyczni. W takim układzie ta druga grupa w znikomym stopniu stanowi przedmiot badań naukowych. Ustalenia zaprezentowane powyżej wydają się charakteryzować tylko część stalkerów. Większość badań prowadzonych nad chorobami psychicznymi i zaburzeniami osobowościowymi w sytuacji stalkingu była prowadzona na grupie przestępców skazanych za uporczywe nękanie i dopuszczenie się aktów przemocy w stosunku do ofiary. Fakt powyższy każe przypuszczać, że zjawisko to przynajmniej w części przypadków nie jest związane z zaburzeniami psychicznymi. Warto w tym miejscu dodać, że według Davis i Chipman (1997) obecność nieprawidłowości w funkcjonowaniu psychicznym u stalkerów można przedstawić na kontinuum od osób chorych psychicznie z poważnymi zaburzeniami zachowania, urojeniami oraz halucynacjami odnośnie do rzeczywistości po osoby przejawiające nieznaczne odchylenia od normy. Autorzy ci uznają, że zjawisko to w większym stopniu łączy się z pragnieniami uzyskania dominacji i kontroli niż z chorobami psychicznymi. Znaczne zróżnicowanie psychologiczne sprawców uprawdopodobnia tezę, że stalking może być zachowaniem, które pojawia się w gruncie rzeczy u większości sprawców stosujących przemoc względem ofiary. Należy jednocześnie dodać, na co zwrócili uwagę Forward i Buck (1997) w swej książce „Toksyczne namiętności” – znaczna część osób obsesyjnie zakochanych nie przejawiała do momentu zaistnienia przestępstwa żadnych zaburzeń psychicznych. Wydaje się zatem prawdopodobne, że przynajmniej w części przypadków, w których sprawca miał wcześniejszy intymny kontakt z ofiarą, kwestią zasadniczą staje się niezdolność do pogodzenia się z odrzuceniem.

 

Podsumowując wskazać należy raz jeszcze, iż stalking jest przestępstwem, w którym celem sprawcy jest zniszczenie życia ofiary. Szkodliwe działania stalkera przez niego samego postrzegane są jako konieczność lub zasłużona kara dla ofiary. Funkcjonuje on w myśl zasady cel – jakim jest doprowadzenie ofiary do wyczerpania psychicznego i fizycznego – uświęca wszelkie środki, łącznie z takimi, które naruszają prawa osobiste, godność ofiary czy prawo karne. Choć początkowo u źródeł tych działań leży specyficznie pojęte uczucie do ofiary, z czasem przeradza się ono w nienawiść i patologiczną obsesję, której podporządkowane jest życie sprawcy. Przedstawiona powyżej charakterystyka sprawców powinna w moim odczuciu stanowić zachętę do badań na gruncie polskim nad tym coraz powszechniejszym zjawiskiem. W Polsce nadal za mało mówi się o tym zjawisku. Jeśli pojawiają się w mediach na ten temat jakieś informacje, to raczej w formie anegdoty o jakimś celebrycie. Brak jest poważnej dyskusji społecznej, w której wskazywano by zagrożenia, na jakie narażone są ofiary tego przestępstwa. Możliwe, że fakt ten wynika z tego, że bardzo niedawno uznano stalking za przestępstwo zagrożone karą pozbawienia wolności do lat 3. Jednocześnie należy się spodziewać, że zjawisko to będzie narastać, gdyż stalkerzy mają do dyspozycji nowoczesne technologie ułatwiające im nękanie swych ofiar nie tylko w świecie rzeczywistym, ale i wirtualnym. Koniecznym jest zatem przeprowadzenie szeroko zakrojonych badań nad stalkingiem w Polsce.