BEZCZYNNOŚĆ ORGANU


SKARGA NA BEZCZYNNOŚĆ ORGANU

W POSTĘPOWANIU PRZYGOTOWAWCZYM


W praktyce często okazuje się, iż po złożeniu zawiadomienia o popełnieniu przestępstwa nie dzieje się nic. Mijają dni, tygodnie, czyny sprawcy mogą przybierać na sile, a policja milczy. Brak jest informacji o podjętych działaniach lub decyzjach w sprawie. Czy w tej sytuacji należy ponownie udać się na Policję i złożyć zawiadomienie? Nie. Więc co wtedy zrobić? Z odpowiedzią przychodzą przepisy Kodeksu postępowania karnego, które dają stronie możliwość złożenia skargi na opieszałe działania organów ścigania.


Skarga na bezczynność organu procesowego.

Skarga na bezczynność organu procesowego jest jednym z instrumentów służących realizacji zasady legalizmu w procesie karnym, wymuszając na organie procesowym podjęcie decyzji w przedmiocie wszczęcia postępowania karnego. Z zasady równości wszystkich Obywateli wobec prawa wypływa zakaz kierowania się przez organy państwa przy ściganiu przestępstw względami celowościowymi i tym samym dokonywanie wyboru, które z popełnionych przestępstw będzie podlegało ściganiu. Zażalenie na bezczynność organu procesowego, podobnie jak zażalenie na postanowienie o odmowie wszczęcia postępowania, ma za zadanie wzmocnienie realizacji zasady legalizmu w procesie karnym.


Kiedy napisać skargę?

Zgodnie z art. 306 § 3 Kodeksu postępowania karnego prawo złożenia zażalenia do prokuratora nadrzędnego albo powołanego do nadzoru nad organem, któremu złożono zawiadomienie przysługuje zawiadamiającemu o przestępstwie, który nie został poinformowany w ciągu 6 tygodni od daty złożenia zawiadomienia o wszczęciu lub odmowie wszczęcia postępowania przygotowawczego. Zażalenie można złożyć również na zaniechanie czynności przez organ procesowy (na mocy art. 467 k.p.k.).


Kto ma prawo złożyć zażalenie?

Każdy podmiot, który złożył zawiadomienie o przestępstwie, niezależnie od tego, czy jest nim pokrzywdzony, czy jakakolwiek inna osoba albo instytucja realizująca społeczny lub prawny obowiązek zawiadomienia o przestępstwie. 

Prawo do złożenia zażalenia na niepoinformowanie o wszczęciu lub odmowie wszczęcia postępowania przygotowawczego przysługuje również tym podmiotom, które złożyły doniesienie o popełnieniu przestępstwa prywatnoskargowego lub przestępstwa ściganego na wniosek, nawet jeśli w tym ostatnim przypadku nie są one osobami uprawnionymi do złożenia wniosku o ściganie, tj. pokrzywdzonymi.


Termin na złożenie skargi.

Kodeks postępowania karnego nie wskazuje terminu do wniesienia zażalenia na bezczynność organu procesowego. Z treści art. 306 § 3 k.p.k. wynika, że zażalenie może być złożone najwcześniej po upływie 6 tygodni od chwili złożenia zawiadomienia o przestępstwie. Nie został również oznaczony termin końcowy do złożenia zażalenia. Zawiadamiający może więc złożyć zażalenie w każdym czasie, chociaż jego uwzględnienie będzie ograniczone terminem przedawnienia karalności przestępstwa, którego dotyczyło zawiadomienie.


Organ uprawniony do rozpoznania zażalenia.

Organem uprawnionym do rozpoznania zażalenia na bezczynność jest prokurator nadrzędny nad prokuratorem zobowiązanym do podjęcia decyzji w przedmiocie wszczęcia lub prokurator nadzorujący postępowanie, wtedy gdy doniesienie skierowane zostało do policji lub innego organu postępowania przygotowawczego. 

Zażalenie wnosi się bezpośrednio do prokuratora nadrzędnego lub prokuratora nadzorującego organ uprawniony do prowadzenia postępowania przygotowawczego, a więc z pominięciem organu, którego bezczynność skarżymy. 

Na marginesie można wskazać na wyjaśnienie takiego trybu - zastosowanie art. 428 k.p.k. nakazującego wnoszenie środka odwoławczego za pośrednictwem organu, który wydał zaskarżone orzeczenie/ którego bezczynność skarżymy, prowadziłoby do tego, że organ ten, chcąc uniknąć kontroli odwoławczej i rozstrzygnięcia o stwierdzeniu naruszenia art. 305 k.p.k., nie nadałby zażaleniu dalszego biegu, nie przekazując go organowi odwoławczemu. Co prowadziłoby do nadmiernego wydłużenia postępowania i sprzyjało przewlekłości postępowania.

Na mocy art. 307 k.p.k. prokurator uprawniony do rozpoznania zażalenia ma prawo sam podjąć decyzję o wszczęciu lub odmowie wszczęcia postępowania przygotowawczego. Jednak nie staje się on organem uprawnionym do merytorycznego rozpoznania sprawy, z zasady indyferencji oraz jedności prokuratury wynika, że działalność każdego z prokuratorów jest działaniem całej prokuratury, wobec czego zarówno prokurator nadrzędny jak i nadzorujący organ zobowiązany do wszczęcia może samodzielnie wydać postanowienie o wszczęciu postępowania przygotowawczego na skutek rozpoznania zażalenia na bezczynność organu procesowego.

Ponadto, prawo do wydania postanowienia o wszczęciu lub odmowie wszczęcia postępowania przez organ rozpoznający zażalenie można również wywodzić z nałożonego na ten organ obowiązku podjęcia czynności zmierzających do usunięcia skutków, jakie wiążą się z niedokonaniem czynności przez podmiot zobowiązany do wszczęcia postępowania. Na organie odwoławczym spoczywa również powinność podjęcia czynności, zmierzających do zapobiegania powstania podobnych sytuacji w przyszłości, np. poprzez sygnalizację naruszenia obowiązków procesowych zgodnie z art. 20 k.p.k., który w razie rażącego naruszenia obowiązków procesowych przez prowadzącego postępowanie przygotowawcze obliguje sąd do zawiadomienia bezpośredniego przełożonego osoby, która dopuściła się uchybienia, a w stosunku do policji oraz innych organów postępowania przygotowawczego uprawnienie to przysługuje prokuratorowi.


Co jeszcze?

Na instytucję skargi na bezczynność organu procesowego trzeba patrzeć z szerszego punktu widzenia, bowiem naruszenie praw uczestników procesu karnego może wynikać nie tylko z niepodjęcia decyzji o wszczęciu lub odmowie wszczęcia postępowania przygotowawczego, lecz również z nierozpatrzenia wniosku dowodowego, zażalenia na niezastosowanie lub zmianę środka zapobiegawczego czy braku decyzji w przedmiocie dopuszczenia do udziału w czynnościach postępowania, albo decyzji związanych z zakończeniem postępowania przygotowawczego. Tego rodzaju działania (właściwie ich brak) prowadzą do wydłużenia czasu trwania postępowania przygotowawczego i w konsekwencji rzutują na przewlekłość całego postępowania karnego.

W licznych opracowaniach podkreśla się, iż z punktu ochrony uprawnień pokrzywdzonego w procesie karnym, negatywnie należy ocenić ograniczenie skargi na bezczynność organu procesowego wyłącznie do sytuacji związanej z brakiem decyzji w przedmiocie wszczęcia postępowania przygotowawczego, a postulować należy wprowadzenie instytucji skarg na niedokonanie przez organ procesowy wnioskowanej przez uczestnika postępowania przygotowawczego czynności również w toku dochodzenia lub śledztwa.